تورک ديلي و ایمپئريا سياستی

ابوالفضل ائلچي بي

داهي اسماعیل بهي قاسپيرالي نين (۱۸۵۱-۱۹۱۴) زامانين سيناغيندان چيخميش ” ديلده ، فيکيرده و ايشده بيرليک! “ چاغیريشي نين درين و اؤلمز معناسيني بو گون بيز تورکلر داها ياخيندان آنلاماغا باشلاميشيق. آنلاماغا باشلاديق کي، ديلبير اولمايان ميللت تاريخده يوکسله بيلمز، عکسينه زامان- زامان بيرلیییني ايتيريب داغيلار، باشقا ميللتلرين شيکارينا، سونرا دا قولونا، کؤلهسينه چئوريلر.

روسييا امپريياسينين تورکه قارشی يوزايللرله يئريتديگي بربر و قانلي سياستي

تورکون ديلي تک سئوگيلي، احساسلي ديل اولماز!

م.ح.شهريار

داهي اسماعیل بهي قاسپيرالي نين (۱۸۵۱-۱۹۱۴) زامانين سيناغيندان چيخميش ” ديلده ، فيکيرده و ايشده بيرليک! “ چاغیريشي نين درين و اؤلمز معناسيني بو گون بيز تورکلر داها يا ميللت تاريخده يوکسله بيلمز، عکسينه زامان- زامان بيرلیییني ايتيريب داغيلار، باشقا ميللتلرين شيکارينا، سونرا دا قولونا، کؤلهسينه چئوريلر.

روسييا امپريياسينين تورکه قارشی يوزايللرله يئريتديگي بربر و قانلي سياستي جيکيندهن بيکينهدهک بيلهن اسماعیل بهي چوخ گؤزل باشا دوشوردو کي، روسييا تورک تورپاقلاريني تيکه- تيکه، لوقما - لوقما اوداراق، هر تيکهيه و او تيکهده ياشايان تورکه، اونون ديلينه آيري- آيري آد قويموش، ” آيير- بويور ” سياستيني هم بربر، هم ده اوستاجاسينا يئرينه يئتيرمکله امپرييالارين ان موردار کلاسيک نومونهسينه چئوريلميشدير. اسماعیل بهي سانکي ميللتينی سس لنميشدير: اي تورک، آييل، ترپهن، اؤزونه گل و بيل کي، ديلده بيرلییین اولماسا، فيکيرده بيرلییین اولماياجاق، فيکيرده بيرلییین اولماسا، ايشده بيرلییین اولماياجاق و محو اولاجاقسان!

دئمهلي، تورکون طالعي کؤکده ن اونون ديلينه و ديل بيرلییینه باغليدير. بلی، بودور بوتون تورکلرین حیات طالعلري نين محوري! بونو، بوتون زامانلار اولماسا دا، تورکون بير سيرا حاکيم و عاليملري گؤرموش و بيلميش، بونو، تورکون ان قددار دوشمني روس امپريياسي دا گؤرموش، تورکون ديل بيرلیییني پوزماق اوچون هر جور سياسي، ايدئولوژي، اينظيباتي فيريلداقلار، تخريباتلار، قتل لر تؤرهتميشدير. ائله بو سونونجونون نتيجهسينده ن بيري ده آذربایجان تورکلریني- ” آذربایجان لي ” ، اونلارين ديليني ده ” آذربایجان ديلي ” آدلانديرماق اولوب و ییرمینجی يوزايلده ديليميزين و خالقيميزين آدي بئش دفعه ده ييشيليب:

۱.تاتار ديلي- تاتار،
۲. تورک ديلي- تورک (۱۹۱۸-۱۹۳۸)،
۳. آذربایجان ديلي- آذربایجان لي (۱۹۳۸-۱۹۹۲)،
۴. تورک ديلي- تورک (۱۹۹۲-۱۹۹۵)،
۵. آذربایجان ديلي- آذربایجان لي (۱۹۹۵-جي ايلده ن بوگونهجن).

سؤزسوز کي، هر بير ديل اوندا دانيشان خالقين آدي ايله باغلیدير. تورکون تاريخي او قدر قدیمدير کي، هلهلیک تاريخ علمي اونون هانسي تاريخده ن باشلانديغيني تاپا بيلمهييب. بئله بير مودريک علمي فيکير واردير: جوغرافييادا يئر کورهسي نين قوطبلري نين هارادان باشلانديغي بللی اولماديغي کيمي، تاريخده ده تورکون تاريخي نين باشلانقيجي و تورکون ايلک مسکني هله بللی دئييل.

بورادا بالاجا بير حاشییه چيخماغا م مجبوروق؛ بئله کي، اصل تاريخين هارادان باشلاديغي تام دقيقلشمهيیبدير. بو حاقدا چوخلو آيري-آيري فيکيرلر واردير. بيز اونلاردان بعضیلريني گؤستريب، سونرا اؤز دوشوندويوموزو قيساجا قئيد ائديريک: اون دوققوزونجو يوزايلده آوروپادا خريستيان سئوهرليک دهن بئله بير عومومي فيکير يارانميش و حاکيم کسيلميشدي کي، تاريخ عیسا پیغمبرين دوغولدوغو گونده ن باشلايير، او واخت قدرکي دؤور، اصل تاريخ دهييل، اونا حاضيرليق ايدي.

سونرالار بئله بير فيکير اورتايا چيخدي کي، تاريخ مدنییتده ن باشلايير، داها دوغروسو، چاغداش آوروپا مدنییتي نين اؤزولو هارادا و نه واخت يارانيبسا، تاريخ ده اورادان و او واختدان باشلايير. عاليملر، آراشدیريجيلار، آوروپا مرکزچيلر مسکن کيمي يونانيستان و اورادا يارانميش آنتيک علم مدنییتي تاريخين ايلکيني سايماغا باشلاديلار و بونونلا همیشه ثبوت ائتمهيه چاليشيبلار کي، يالنيز آوروپاليلار مدنییت ياراتديقلاري اوچون اونلار مدنيديرلر، دونيانين قالان حیصصهسيني اونلار مدنيلشديره بيلرلر، اونلاري آوروپا مدنییتينه قوووشدورا بيلرلر، بونون اوچون ده دونيانين قالان حیصصهلرینه نه اينکي ایشغال ائتمهليديرلر، حتا بو، اونلارين آللاه و اينسانليق قارشیسيندا موقددس وظیفهلريدير، مسئله چوخ آيدين ايدي: تاريخ علميني ایشغالچيلیغین، قتل-غارتين، هئگئمونلوغون آلتينه، قولونا چئويرمک.

داها سونرا فرانسيزلار فرانسادا سئل، آسؤل و موستيؤ ماغارالاريني کشف ائتديلر. سئلين تاريخي 400 مين ايله گئديب داياندي و اونو سئل مدنییتي، اوندان سونراکيلاري تاريخ آرديجيللیغینا گؤره آسؤل مدنییتي و موستيؤ مدنییتي آدلانديرديلار. بونونلا بيلديرديلر کي، فرانسا دونيانين ان قدیم مدنییت اؤلکهسيدير و تاريخ فرانسادان باشلايير. اگر بو باخيشلا یاناشساق، يوخاريدا سادالانان مدنییتلرين هر بيريني اؤزونون موختليف طبقهلرينده عکس ائتديرن، اونلاردان داها قدیم اکسپوناتلاري اولان آذربایجان داکي آزيخ ماغاراسي آزيخ مدنییتي آدلانديريلماليدير و بونا دايانيب، تاريخ آذربایجان دان باشلايير- دئمک اولار!

مسئله بورادا دئييل. تانينميش عاليملرده ن زئنون کاسيدووسکي تؤورات و اينجيله داياناراق، اونلارداکي بير سيرا متنلري تاريخ علمينده اولان بير سيرا معلوماتلارلا توتوشدوروب، تاريخده دينلرين قدیملیییني و اونلارين يؤن وئريجي لیییني قاباغا چکدي. هله بوندان قاباق، ياسپئرس ثبوت ائتمهيه چاليشيردي کي، ائرادان قاباق 8 - 5 يوزايللرده دينلرين ميفه غاليب گلديکلري دؤورده ن اصل تاريخي دؤور باشلادي.

ايکي چاي آراسي (دجله و فرات) مدنییتلري، عاليملري چوخدان اؤزونه چکيردي. بو ساحهده گئنيش آراشدیرمالار آپاران و چوخلو گيل لؤوحه يازيلاريني اوخويان س.کرامئر آراشدیرمانين سونوجوندا بئله بير فيکره گلدي کي، ” تاريخ سومئرده ن باشلايير ” ، ياني بئش مين ايل بوندان قاباق.

بو جور بير- بيرينه قارشی اولان آيري - آيري فيکيرلردهن چوخ سادالاماق اولار. تورک، عرب، يونان، چين عاليملري نين، فيلسوفلاري نين تاريخه عاییدآيري - آيري فيکيرلري وار. آنجاق بيز مسئلهيه باخيشي بو جور آچيقلايا بيلريک:

۱. اگر وارليغين مئتافيزيکا و فيزيکادان عيبارت اولدوغونو قبول ائدهرسک، اوندا مئتافيزيکانين تاريخيني بيلمک بيز اينسانلارين باجاريغيندان قيراغادير، بيز آنجاق فيزيکاني درک ائتمهيه قابيل اولدوغوموزدان، تاريخ فيزيکانين يارانماسيندان باشلايير.

۲. اگر تانري نين وارليغيني قبول ائديريکسه، يئنه ده تانري نين تاريخيني آنلايا، تصووره بئله گتيره بيلمهدي یيميز اوچون، يالنيز اونون ياراتديقلاري نين تاريخيني اؤيرهنه بيلهريک. بو شرطله کي، ملکلر، موختليف روحلار و باشقا درک اولونمازلار اؤيرهنمک اوبيئکتينه چئوريلمير، يئنه ده يالنيز فيزيکانين يارانديغي گونده ن تاريخ باشلايير.

۳. داها بير باخيش دا واردير: يارانيشين باشلانقيجي قارانليق و ايشيقدير. بو بير نئچه يئره آيريلير:

آ) قارانليق و ايشيق بيرليکده دير، بير-بيريني تاماملايير.

ب) قارانليق بؤيوکدور، ایشیق کيچيک، قارانليق ایشیغی ياراداندير. ایشیغی اونا گؤره ياراتدي کي، قارانليق اؤزو درک ائديلسين.

ج) ایشیق ايلکين و ابدي دير، يالنيز او اولمايان مکانا قارانليق گله بيلر. بوتون وارليق ایشیقدان تؤرهئميش و تؤرهنير. ایشیق خئيرين، عدالتين، حاقين قايناغي، قارانليق شرين، حاقسيزلیغین تؤرهديجيسيدير.

چ) ایشیق و قارانليق وحده تده و موباريزهده دير (عکسی ليکلرين وحدتي و موباريزهسي قانونو).

د) ایشیق هم متافيزيک، هم ده فيزيک وارليقدير.

۴. وارليغين ازلي ائفيردير = بوخاردير= بوغدور.

بوتون بو سايديقلاريميز دونيا خالقلاري نين، آيريجا اولاراق تورکلرین اينانجيندا دؤور ائده ن ياراديجي گوجون درکينه يؤنهليک اساس فيکيرلردير. تورک تاريخي نين فلسفهسي ان چوخ بو مفکورهلر دايرهسينده مرکزلشميشدير. آنجاق بير نؤقطهیه داها ديققتلي یاناشماليييق: بوتون دينلرده ايللاهيات شوناسليق وار، آنجاق دونيا هله ده تانريني قاوراماقدا تک بير فيکره گله بيلمه ميشدير. آنجاق يئرين، گونشين و گونش سيستئمينده اولان پلانئتلرين حرکتي، اونلارين خاصه لري، بيزي احاطه ائده ن ماکرو و ميکرو موحیطلر حاقدا بشر اؤولادي عئيني، تک بير فيکره گلميشدير. دئمهلي، سؤزون ائشال معناسيندان تاريخين باشلانقيجي کي آني بيرينده ن گؤتورولمهليدير: اگر مئتا- تا فيزيکا (يا دا دينده تانري) فيزيکاني ياراتميشسا، اوندا فيزيکانين حرکته باشلاما آنيندان تاريخ باشلايير. هر ايکي آندا دا تاريخ فيزيکانين يارانماسي (يا دا ياراديلماسي اولسون) ايله باشلايير. بو نوقطهده ن باشلايان تاريخي اؤيرهنمکده تاريخ علمي نه ائتميش، نئجه ائتميش و نه ائتمهليدير، اونو گله جکده نهلر گؤزلهيير.

نه ائتميش، ائتميشه عوموميلشديريجي بير قارشیليق وئرسک، بئله اولار: تاريخ بيلگيسي اينسانليغين گليشمهسينده، يوکسليشينده ايکينجي سيز بير رول اويناميشدير. تاريخ يادداشي اولمادان اينسان اوغلو نه ائديب، نه ائده جهيينی، هارادان گلیب، هارايا گئده جهيينی بيلمزدي. بو تاريخ يادداشيني قورويوب ساخلايان اساس قايناق تاريخ بيلگي سيدير. دونيانين بؤيوک عاليملري تاريخ علمينده ن چوخ دانيشميش لار، اونلاري اوخوماقلا بو سورغوموزا جاواب تاپا بيلرسينيز، بئله کي، بير- ايکي صحیفه يازيلا اونا جاواب وئرمک اولماز. آنجاق بير مسئلهني ده گؤسترمهلييم کي، تاريخ علمين اينکيشاف ائتمکده اولسا دا، اينکيشاف مرحلهسينه چاتماميشدير. داها دوغروسو، تاريخ بيلگيسي باشقا بيلگيلرين حاضيرلانماسيندان گرهيينجه يارارلانا بيلمه ميش، نه يازيق کي، بو گون ده يارارلانا بيلمير.

مثلن، فيزيکچی لر مادده لرين، کيمياچيلار ائلئمنتلرين، بيولوقلار بيتکيلرين اؤزونو، ترکيبيني و منشاءيني اؤيرهنديکلري شکيلده ، تاريخچيلر ائللرين، اولوسلارين خالق و ائتنوسلارين، مدنییتلرين، دينلرين- اينانجلارين، دیللرين تاريخيني، منشاء، تؤرهمه و چوخلاشما پرينسيپلريني اؤيرهنه بيلمه ميشلر. ايتين، پيشيگين، آلمانين، آرمودون، شام آغاجي نين و دوهنين هانسي اؤلکهلرده ن کئچئرک هانسي اؤلکهلره ياييلديغي و اونلارين ايلکين يوردلاري نين هارا اولدوغو آچيقلانديغي حالدا، خالقلارين توپلوملارين، مدنییت و اينانجلارين منشائی و يئرده یاشاماسی هله کي، چوخ قارانليق قالميشدير. منه ائله گلير کي، بو بير نئچه عاميله باغلیدير:

۱. موعاصیر دونيا مادديلييه آلوده اولاراق ( ” پولو او يئره قوي کي، اوندان آرتيق قازاناسان ” پرينسيپينه اساسن) ائله بير ماددي گلير گتيرمهيهن تاريخ علمينين دونيوي اهمييتيني ياددان چيخاريب، اونا ديققتيني آزالتميشدير.

۲. اووللر قيزيل - گوموش تاپماق عشقي ايله آرخولوگييايا قويولان پول و احتراسلار سؤنمکده دير.

۳. علمي-تئخنيکي اينقيلاب داها چوخ دقيق علملره يؤنهلديیينده ن ماددي وارليقلار و چوخلو اينسان ذکاسي دا هومانيتار علملرده ن تئخنيکي علملره کئچدي.

۴. عوموميیتله بوتون تاريخ بويو، آيریجا دا اولاراق، سون اوچ- دؤرد يوزايلده تاريخ علمينده ن سياسي، ايدئولوژي موناقيشهلر مقصدي ايله آيري - آيري دؤولتلر طرفينده ن ايستيفاده ائديلديیينده ن (قوللانيلديغيندان) تاريخچيلر آراسيندا پارچالانما، جيددي فيکير اختلافلاري ياراندي، بوندان ان چوخ ايتيرهن بيز اينسانلار و تاريخ علمي اولدو. تاريخ علميني اهمييتينده ن اوزاقلاشديريب اوندان سياسي - ايدئولوژي مقصدله ايستيفاده ائتمک بشرییته، ساغلام اينسان دوشونجهسينه خيانتدهن باشقا بير نسنه دئييلدير! بو سونونجو 4- جو بندده دئديیيميز اولماسايدي، اوندا دهونين، آتين آمريکايا نه واخت آپاريلديغيني بيلهنلر، اونلارين کيملر طرفينده ن، هارادا اهلی لشديريليب آپاريلديغيني دا بيلميش و سؤيلهميش اولارديلار.

۵. دونيانين بير يئرينده دئمک اولار کي، قازيلماميش، يئني آرخئلوژي قازينتي آپاريلماميش يئر قالماديغي حالدا، باشقا بير يئرينده بير-ايکي قئبريستانليق و يا کورقان-تپهده قازينتي آپاريلميش (دئديیيميز کيمي، قيزيل آختارميشلار)، بونون اوجباتيندان دا اؤلکهلرين و خالقلارين تاريخي بيرطرفلي اؤيرهنيلميشدير. بو چاتيشمامازليقلارين سيراسيني آرتيرماق دا اولار. آنجاق بونا احتيياج دويموروق. تاريخ علمي ” نه ائتمهلي ” وضعييتيندهن نئجه چيخمالي، اينکيشاف سوره جی گؤسترمهليدير.

۱. هر بير علم اؤز تاريخيني و اؤيرهنديیي اوبيئکتين تاريخيني اؤيرهنمکده دير و بونا مجبوردور، چونکو بونسوز گرهيينجه اينکيشاف ائده بيلمز. بو علملرين تاريخ باخيميندان اؤيرهنديکلريني بير يئره توپلامالي، اونلاري واحيد تاريخ علمينين معلومات منبعيينه گئتيرمهليدير. بئلهليکله، فيزيکانين تاريخيني دقيق و تئخنيکي علملرين اؤز چيينينه قوياراق، آرا-سيرا اونلارا يارديم ائديب، تاريخه باخيش يولونو گؤسترمهليدير.

۲.بو بيرينجي نين فونوندا و ايچينده اينسانين- او بؤيوک و بوتون وارليقلارين، يارانانلارين اينجيسي اينسانين يارانيشيندان بو گونهده ک تاريخيني اؤيرهنمک و اؤيرهتمهليدير.
اينسانليغين يارانيش، ياشاييش و گليشمهسينده، دونهنينده، بو گونونده تورک اينساني چوخ اؤنهملي رول اويناميشدير. نه يازيق کي، تورکون تاريخي گرهيينجه اؤيرهنيلمهديگي اوچون اونون ديلينين تاريخي ده گرهيينجه اؤيرهنيلمهميش، باشقا- باشقا يئرلرده تورک ديلينه هر اؤتهن کس ايستهديیي بير آدي وئرميشدير. سونوجدا يوخاريدا گؤسترديیيميز کيمي، آذربایجان دا تورک ديلي آيري-آيري آدلار قازانميشدي. بونون نئجه بير تاريخين تؤرهمهسي اولدوغونا گؤز يئتيرسک، يالنيز و يالنيز روس امپريياسي نين سياستي ايله باغلی اولدوغونو گؤرهريک. اوندا بو نئجه اولموشدور؟

تورک اسلاويان توققوشماسي نين چوخ اوزون و دولاشيق بير تاريخي واردير. اسلاويانلار تورک و آوروپا امپرييالاري آراسيندا گئدهن، آرادا قيزيشان، آرادا ساکيتله شن اوزون تاريخلي موحاریبه، موناقيشه، موباريزه و باريشلاردا گؤيتورک ايمپئراتورلوقلاري نين طرفينده چيخيش ائديردي. بير نئچه يوزايل داوام ائدهن بو بؤيوک تاريخ قارشی - دورماسيندا سلاويانلار دين و تعلیمده روما - بيزانس امپراتورلوغونون، حرب، سياست و دؤولت قوروجولوغوندا تورک ايمپئراتورلوقلاري نين تاثیر آلتينا دوشموشدولر. روس خالقي و روس دؤولتي بئله بير شرايطده تورک، وارياق - نورمان و اسلاويان ائتنوسلارينين چوخلاشماسيندان، قايناييب – قاريشماسيندان ياراندي.

دين و تعلیم باخيميندان تام آوروپايا دايانان روسييانين چارلاريني دا آوروپادان سئچمهيه باشلاديلار. آلمان اصيللي، کرال نسيللي ميخايیل (ميشئل) رومان موسکوا تاختينا ايلشديريلهندهن (1613-جو ايل) سونرا، موسکوا آوروپانين چايناغينا کئچدي و تورک- ايسلام دونياسينا قارشی موحاریبهلرده اونون ان گوجلو آلتينه چئوريلدي. يئري گلميشکن گؤسترهجک کي، سووئت شووينيست روس تاريخچيلري دريده ن- قابيقدان چيخاراق ثبوت ائتمهيه چاليشيرديلار کي، گويا ” روسييا ” آدي 15 يوزايلين سونو، 16 يوزايلين باشلانقيجيندا يارانيب. بونا هئچ بير ثبوت - دليلين اولماديغي حالدا، اونو بیزه ” حؤکم ” کيمي قبول ائتديرميشديلر. اصلينده ایسه موسکوا اطرافيندا يارانان دؤولت 18 يوزايلده زامان- زامان روسييا آدلانماغا باشلادي. 18 يوزايلين باشلانقيجينادک موسکوا کريم خانلارينا تؤيجو وئريرديلر. اوزون دانيشيقلاردان سونرا عوثمانلي سولطاني موسکوانين يالواريشلارينا قولاق آسيب، کريم خانلاريندان خواهيش ائتدي کي، موسکوادان داها تؤيجو آلماسينلار. کريم خانلاري تورکييهنين بو خواهيشيني يئرينه يئتيرديلر.
پيوترون پروت چايي ياخينلیغیندا عوثمانلي اوردولاري طرفينده ن موحاصیرهيه دوشمهسي و موحاصیرهده ن قادين و قيزين گوجونه چيخماسي (۱۷۱۱- جي ايل)، سونرادان پيوترون ده ربنده - آذربایجانا حربی يوروشونون تام مغلوبييتله نتيجهلنمهسي، موسکوانين تاريخي مغلوبييتلري اولسا دا، روسلارين تورکلره قارشی گرکلي بير سیلاح اولاجاغيني آوروپايا بير داها آنلاتدي. محض پيوترون واختيندان اعتيبارن آوروپا روسيياني هرطرفی دستکلهمهيه باشلادي، روسييا آدديم-آدديم تورک تورپاقلاريني اوداراق ۱۸ يوزايلده امپرييايا چئوريلدي.

۱۹ يوزايلين بيرينجي ياريسيندا دونيايا ايکي امپرييا مئيدان اوخويوردو: بؤيوک بريتانييا و روسييا. روسييا امپرييا قورماغي بريتانييادان اؤيرهندي. هر ايکيسي آسیاني ایشغالا گيريشميشدي. همين يوزايلين ايلک باشلانقيجيندا روسييا اوزاق دوغو، مرکزي و اورتا آسیا و قافقازدا، بريتانييا ایسه چين، هينديستان و س. يئرلرده فعال ایشغالچيليقلا مشغول ايديلر. روسييا ۱۸۰۴-جو ايلده قاجارلارلا موحاریبهيه باشلادي و آذربایجان ين قوزئيينه اوردو چيخاردي، آذربایجانين ان بؤيوک فاجيعهسي باشلادي. ۱۸ يوزايلده خانليقلارا بؤلونموش آذربایجان روس ایشغالينا قارشی اؤز قوووهلريني بير مرکز اطرافيندا توپلايا بيلمهدي.

آذربایجان تورکلری روسييايا قارشی آمانسيز و رشادتلي موباريزه آپاريردي. دوققوز ايل داوام ائدهن بو موحاریبهده روسلارين بؤيوک حربی قووهلري دارماداغين ائديلدي، بير چوخ روس ژئنراللاری اؤلدورولدو. موحاریبهنين گئديشينده هلاک اولان گنجه خاني جاواد خان، وليعهد عابباس ميرزا قاجار بؤيوک قهرمانليق گؤسترميش، خالق اونلارا شعر و داستانلار قوشموسدو. اينگيلترهني چيخارماق شرطي ايله ۱۸۱۲-جي ايله دهک بوتون آوروپاني ایشغال ائده ن فرانسا - ناپولئون بوناپارت همن ايل روسييايا قارشی هوجوما کئچدي. بللی اولدوغو کيمي، فرانسا-روسييا موحاریبهسي اوچ ايل چئکدي و روسييا فرانساني دارماداغين ائديب پاريسه گيردي. بونلاري يازماقدا مقصديم اودور کي، ناپولئون امپريياسيني اوچ ايله دارماداغين ائدهن روسييا، اون ايل موحاریبه آپاراراق آذربایجانين آرازدان قوزئيه ايروان خانليغي و ناخچيواني چيخماقلا، يالنيز بئشده بيريني قوپارماغا نايل اولا بيلميشدي. بو، آذربایجان تورکلرینين روسييا امپريياسينا قارشی موحاریبهسي نين نئجه سرت و دؤنمز اولدوغونا ان توتورالي ثبوتلاردان بيريدير.

بونو روس امپريياسي آچيق-آيدين و آذربایجانليلار (azerbaydjantsı) تئرميني گلهجکده ایسه ” آذربایجان ديلي ” آنلاييشي نين ياراديلماسينا ايلکين تکان بوروادان باشلادي. روسلار ايشغالچي اوردولاري نين ترکيبينده آذربایجانا موختليف موتخصیصلر گؤنده رميشديلر. روسييا بونو بريتانيا و فرانسادان اؤيرهنميشدي؛ ایشغال اوردولاري نين تئرکيبينده يرلشديريلن تاريخچي، جوغرافيياچي، طبیعت شوناس، حکيم، ائتنوقراف و موختليف ساحهلر اوزره اکسپئرتلر ایشغال اولونان اؤلکه و خالق حاقيندا هرطرفلي تحقيقات، آراشدیرما آپارير، مرکزي حاکيمييته معلومات، حسابات، تقديمات، تعلیمات و س. يازير، امپرييالارين ایشغال ائتديکلري اؤلکهلرده سياستلري نين معینلشمهسينده اساس رول اويناييرديلار.

روسييا امپريياسي اؤز سياستيني بئله معینلشديريردي:

۱. بوتون امپئرييلار کيمي آيير-بويور، يئني بؤل-آغاليق ائت سياستي يوروتمک.
۲. روسلارين آغالیغیني تامين ائتمک.
۳. روسلاردان سونرا هم روسييادا، هم ده ایشغال ائديلميش تورپاقلاردا ياشايان باشقا خريستيانلاري روسلارا يارديمچي و دارغا ائتمک.
۴. چوخسايلي خالقلاري ايداره ائتمک و اطاعتده ساخلاماق اوچون اونلارين ايچهريسينده ياشايان آزسايلي توپلوملاردان ماکسيموم ايستيفاده ائتمک.
۵. چوخسايلي و خالقلارين ايچينده ن روس امپريياسينا ” صاديق ” خيدمتچيلر، کؤله-مامورلار تاپماق.
۶. خالقلار آراسيندا دوشمنچيليک ياراتماق، آيري-آيريليقدا هئچ بيرينه روسلارين دوست، قارداش اولدوغونو تبلیغ ائتمک.
۷. هيند-آوروپا خالقلاري نين بيرليگي نظريهييسيني اساس توتاراق اونلارين هامیسیني، حتا ساميلري ده تورکلره قارشی يؤنهلتمک.
۸. موسلمانلار آراسيندا طریقت، مذهب ايختيلاف و داواسي سالماق، بونون اوچون حتا چارين خزينهسيندهن قيزيل پول خرجلهمک.
۹. ایشغالچيليق سياستينده روس قادينيندان هر جور ايستيفاده ائتمک. روس چاري يئکاتئرينا دئميشدير: ” روس قاديني نين آياغي دهيمهين يئري روس ژئنرالي آلا بيلمز! ” .
۱۰. امپئرييا آغير دوروما دوشدوکده ایشغال ائتديگي تورپاقلارين ائله حیصصهسيني گوزشته گئتمک کي، سونرادان اونو آلماق آسان اولسون.
۱۱. دونيادا خريستيانلارين مودافيعهچيسي کيمي چيخيش ائتمک.
۱۲. اوروپايا اينانماماق، آنجاق اوندان يارارلانيب آسیاني ایشغال ائدهرهک ايستي سولارا چيخماق.
۱۳. اشغال آلتينا آلينميش غئيري-خريستيانلاري خريستيانلاشديرماق، هرطرفلي آسيمليياسييايا اوغراتماق.
۱۴. روسييايا قونشو اؤلکهلري ایشغال ائتمک و گلهجکده اونلاري روسييايا بيرلشديرمک. (بو سونونجو پرينسيپده روسييا بريتانييادان چوخ فرقلهنيردي. بريتانييا ایشغال سياستيني اؤزونده ن چوخ-چوخ اوزاقدا- عرب اؤلکهلرينده ، هينديستاندا، چينده ، آوسترالييادا و س. آپارديغي حالدا، روسييا گوجو چاتان بوتون قونشولاري نين تورپاقلاريني آمانسيز ظبط ائدير، اؤزونه بيرلشديريردي).

روسييا بوتون بو موستملکه اوصوللاريني بو و باشقا فورمادا آذربایجانا تطبيق ائتميشدي.

۱۸۰۰- جو ايلده ن ۱۸۵۳- جو ايله دهک (کريم موحاریبهسي نين باشلانماسيناده ک) روسييا بير امپرييا کيمي چوخ گوجلهنميشدي. بو دؤورده بير ياندان قافقاز، آذربایجان و عوثمانلي امپراتورلوغونا، باشقا بير ياندان آوروپايا قارشی موحاریبهلر آپاراراق ایشغال اراضیلريني حدده ن آرتيق گئنيشلنديرميش، اوچو&#