ایران پارلامنتاریزمی نین مسئله لری

دکتراحمد یزدانی

مشروطیت انقلابی نین 100 – ایل لیک ایل دونومو مناسبتیله سلسله مقاله لر(15)

ایراندا سلطنت حاکمیتی نی پارلامنت حاکمیتی ایله علاقه لندیرمک مسئله سی

دئمک اولار کی ، ایراندا سلطنت حاکمیتی نی پارلامنتار حاکمیتی ایله علاقه لندیرمک، مطلق حاکم عقیده لی پاد- شاهلارین پارلامنتی زور واسطه سیله اؤزلرینه تابع ائتمک جهدلری نتیجه سینده ، مومکون اولمامیشدیر.

پارلامنت میدانی نین سرای ین خیرینه محدودلاشدیریلماسی ایران کیمی گری قالمیش بیر اؤلکه ده هئچ ده تعجبلو دئیلدیر. چونکو ایندیه قده رشرق دسپوتیزمین بیر فورماسی اولان مطلق پادشاهچیلیق سیستمی ، صلح یولو ایله سئچکی لره اساسلانان بیرمشروطیت رژیمی ایله یعنی ائله بیر رژیم ایله کی پارلامنت قارشیسیندا مسئولیت داشیسین و ائله بیر شاهلا کی سلطنت ائتسین آمما حکومت ائتمه سین عوض اولونماسی تجربه ده مومکون اولمامیشدیر. بئله دئیشیک لیک اوچون عملده اهالی نین سیاسی یئتگین لیی وسلطنت حاکمیتی باشیندا اولان چاغداش، قانونا حورمت قویان و دموکرات دوشونجه لی شاه لازیم اولموشدور.

کئچمیش مقاله لرده اشاره ائتدیک کی ، پارلامنتار سیستمی نین سرای طرفیندن دایاندیریلماسی تاریخی، آرتیق 1908 – نجی ایلده ، مطلق حاکم عقیده لی محمد علیشاه روسلارین مئیل ایله پارلامنتی آتشه توتدوردوغو و اساس قانونو لغو ائتدیی واختدان باشلامیشدی . رضا شاه دؤورونده ایسه بو پروسس دوام تاپیب و 1925 –نجی ايلدن 1945 ایله قده ر اساس قانون تمامیله قیراغا قؤیولدو، پارلامنت گوجسوز بیر ارگان اولوب و حزبلرین سیاسی فعالیتی دایاندیریلدی.

1946 – نجی ایلده آذربایجان و کوردوستان ملّی حکومتلرین مغلوبیتی و اونون آردینجا 1953 – نجوایلده مصدّق حکومتی نین سقوطوندان سونرامحمد رضا شاه، آتاسی رضا شاه کیمی حاکمیتین حقوقونو گئتدیکجه اؤز الینده توپلاماغا باشلايب و پارلامنتین سیاسی حاکمیتینی محدودلاشدیردی. بئله کی، 1957 – نجی ایلده ایکی حزبلی سیستم یارادیلدیقدا ، آیدین شکیلده دئیلدی کی ، خارجی و مدافعه مسئله لری آنجاق شاهین حقوقونا داخیلدیر. 1963 – نجو ایلده یئنی پارلامنت ایشه باشلایاندا ، شاهین رفورما پروقرامینی اؤز عهده سینه گؤتوردویونده ن داخیلی ، اقتصادی و سوسیال سیاست ده شاهین حقوقو و توخونولماز ساحه اعلان ائدیلدی. (محمد رضا شاه اؤز خاطیراتیندا یازیردی : منه کیمسه نی نظام – انتظاما چاغیرماق لازیم دئیلدیر. کابینت ین اجلاسلاری زامانی منه چکیش بئله لازیم دئیلدی. تکجه اوزومون ایفاده سی ، باخیشیم و یا سس ایمین تؤنوو و آهنگی ایله مذاکره نی همیشه نظارتیم آلتیندا ساخلامیشام ) (1)

"آغ انقلاب " و اوندان میدانا گلن درین اجتماعی - اقتصادی بحران

شاهین و اونون طرفدارلاری نین نفوذو آرتماسی نتیجه سینده توپلومدا سیاسی بحران گئتدیکجه آرتماغا باشلادی. ایران 1955 – نجی ایلده بغداد پیمانینا و سونرا سنتو پیمانینا داخیل اولدو. نفت دن گلیر 1956 – 1957 نجی ایل لرده 150 – میلیون آمریکان دولاری و 1960- 1961 – نجی ایل لرده 285 میلیون دولارا چاتدی. بونوندا نتیجه -سی خیالی بیر اقتصادی یوکسه لیش اولدو. بواو دئمکدیر کی ، نقلیّات و انرژی ساحه لرین انفرا استروکتوروندا کی یاخشیلاشمالار استثنا اولاراق ، عمومی اقتصادی یوکسه لیش عمله گلمه دی . عکسینه ، بوتون دیقّت تهرانا

یؤنه دیلدی و اورادا علی الخصوص تیکینتی ساحه سینده فعالیت گؤستریلدی و اؤلکه یه لوکس مال لارین ادخالینی سرعتلندیردی. آمریکانین مصدق دؤروندن بری 250 – میلیون دولار ایرانا ائتدی کومه یی نین بیر حصصه سی شاه عائله سی نین و اونون طرفدارلاری نین شخصی جیب لرینه تؤکولدو. بیر نئچه ایل عرضینده تهران معاصر غرب سایاغی بؤیوک بیر شهره چئوریلدی. آل – وئرچیلر ، تاجرلر و مهم وظیفه لرده کی دولت مامورلاری بؤیوک مبلغده قازانیردیلار و گلیرلری نین بیر حصصه سینی خارجده یئرلشدیریردیلر. اهالیه گلدیکده اونلار خصوصيله ايالتلرده بو یوکسه لیشده اشتراک ائتمیردیلر و عکسینه انفلاسیونون نتیجه لرینه دوچار اولوردولار. 1961 – نجی ایلده وضعیت نه اینکی سیاسی ، حتا اقتصادی باخیمدان دا بحرانلی ایدی . پارلامنتدن خارجده کی اوپوزیسیون بو زامان مختلف واسطه لرله شاه رژیمی نی چئویرمه یه چاغیریب و بیر باشا ایرانین سیاسی انکشافینا تاثیر گؤسترمه یه چالیشیردی.

61 – نجی ایلین باشلانغیجیندا ایرانین معتدل دائره لرینده و ایرانداکی خارجی مشاهده چیلر آراسیندا بئله بیر فیکیر یاییلمیشدی کی، اگر سون آن دا شاه ایرانین سوسیال و اقتصادی سیاستینده احاطه لی ، حقیقی و اساسلی اصلاحات تدبیرلری کئچیرمه سه ، ایران، سوسیال انقلابی چئوریلیشه معروض قالا بیلر. شاه تهلکه لی وضعیتی باشا دوشودو و "آغ انقلاب" رفورما پروقرامی ایله کند تصرفاتی استقامتلی اؤلکه نی سوسیال- اقتصادی بحراندان قورتارماغا چالیشدی. بونون اوچون اساس واسطه لردن بیری آرتیق تبلیغ ائدیلن "آغ انقلاب" ، هر شئیدن اول ، کند تصرفاتیندا "زراعت رفورما" اولمالی ایدی. بو" زراعت رفورما"- نین نتیجه سی کند تصرفاتیندا میدانا گلن درین بحراندا اؤزونو گؤستردی. اگر زراعت رفورماسیندان اول ایران کند تصرفات محصولو خارج ائدیردیسه ، رفورمادان بیر نئچه ایل سونرا بوتون ارزاق محصول لاری نین 90% - نی ادخال ائتمه یه مجبور اولموشدور. زراعت رفورماسی بیر قایدا اولاراق ، عادتّا محصول دارلیغین آرتماسینا ، کندلی لرین حیات سویّه سی نین یاخشی لاشدیرماسینا سبب اولور. ایراندا ایسه زراعت رفورماسی حیاتا کئچیریلدیکدن سونرا نه بیرینجی آسپکت و نه ده ایکینجی آسپکتدوزه لمه دی.

شاه طرفیندن ایره لی سوروله ن "آغ انقلاب" کندلی نین وضعیتی نی دئمک اولار کی ، هئچ یاخشی- لاشدیرمادی. دوزدوز ، تورپاق رفورماسی نتیجه سینده عنعنه وی ایری تورپاق صاحب لیی آرادان قالدیریلدی و تورپاق قسما خیردا – خیردا حصصه لره بؤلوندوسه ده ، کندلی لرین یوخسول لاشما پروسه سی سرعتلندی . بونون سببی هر شئیدن اوّل اوندا ایدی کی ، "آغ انقلاب" دؤوروندن بری کند تصرفاتی ساحه سینده کی سیاست، ایری مکانیک لشدیریلمیش تصرفاتلارین ، ایلک نوبه ده خارجی کنسرن لرین اشتراکی ایله زراعت صنایع فورماسیندا گئنیش لندیرمه یه یؤنه دیلمیشدی. دئمک اولار کی ، خارجی کنسرن لرین و یئرلی موسسه صاحبلری نین تشکیل ائتدیکلری زراعت – صنایع شرکتلری نین اختیاریندا ان محصولدار تورپاق ساحه لری وئریلیردی و بو ساحه لرده صادرات اوچون نظرده توتولموش صنایع محصول لاری ، مثال اوچون پامبیق و یاغ بیتگی لری بئجه ریلیردی.

بو پروسه ائله بیر واختدا حیاتا کئچیریلیردی کی ، آغ انقلابدان بری تورپاق صاحبی اولموش کندلی لر، زراعت آلتلرین ، ماشین لارین و یؤلون چاتیشماماسی اوزونده ن ، اوزون مدّت کئچمیش مولکه دارا پول وئریب آلدیقلاری تصرفاتلارینی الده ن وئرمه لی اولوردولار. چونکو خیردا کندلی لرین چؤخو دولتدن هئچ بیر یاردیم آلمیردی . کند تصرفاتیندا یئنی تکنولوژونون تطبیقی بونا گؤره ده بؤیوک داخیلی شرکتلرین و خارجی کنسرن لرین امتیازی اولاراق قالیردی. بو دا سایسیز – حسابسیز کندلی لرین شهرلره قاچماسینا سبب اولدو . آنجاق اونلارین اقتصادی وضعیتی بو یؤل لا دا یاخشی لاشمادی . اونلار بؤیوک شهرلرین کاسیبکار محلّه لرینده چوخ پیس شرایطده یاشایب و ایش تاپمیردیلار. شهرلره گلمیش بئله کندلی لر دیگیر شهر ایش سیزلری ایله بیرلیکده شاها قارشی قیام چیلارین پتانسیال قوّه سینی تشکیل ائدیردی.
شاه 1963 – نجو ایلده ن انکشاف ائتمکده اؤلکه اولان ایرانی "آغ انقلاب" واسطه سیله صنایع اؤلکه سینه، 70 – نجی ایللرین اوّللریندن ایسه گؤزله نیلن نفت ترقّی نتیجه سینده حتّا دونیانین ان انکشاف ائتمیش باش دولتلریندن بیرینین "بؤیوک مدنیت" سویه سینه قالدیرماغا چالیشیردی. هر ایکی نیّت باش توتمادی.
یوخاریدا قید ائتدیک کی، مصدق حادثه لری قورتاردیقدان سونرا نفت استحصالی نین آرتیریلماسی نتیجه سینده الده ائدیلن اقتصادی یوکسه لیش گؤزله نیلن عمومی اقتصادی آرتیمی عمله گتیرمه دی. دوزدوز، ایرانین نفت ساتیشیندان ایل لیک گلیری آرتیب 22 میلیارد آمریکان دولارینا چاتمیشدی. لاکین نفت گلیرین بؤیوک حصصه- سینی شاهین عائله سی، حکومت عضولری، اوردو ژنرال لاری، وزیرلر و نماینده لر منیمسه له ییردیلر. گلیرین باشقا بیر بؤیوک حصصه سی علی الخصوص غرب اؤلکه لریندن سلاح آلماغا خرج لنیردی. نفت دن گلیرین 50% - دان آرتیق بیر حصصه سی ایران سلاحلانما مقصدلرینه و 40- مین آمریکان مشاوری نین ساخلانماسینا صرف ائدیلیردی.
یوخاری طبقه نفت ساتیشیندان نهنگ گلیر الده ائتدیی بیر واختدا، اهالی نین گئنیش کوتله لری اقتصادی یوکسه لیشده اشتراک ائتمیردی. عکسینه، 20-30% ایش سیز، 40% انفلاسیون، 65% سوادسیز، دونیادا ان یوکسک اوشاق اؤلومو وار ایدی و ایران عائله لری نین 60% حیات مینیموموندان آشاغی سویّه ده یاشاییردی. بئله کی ، صحیّه سیستمی چوخ پیس وضعیتده ایدی. او زامان ایراندا چیخان "کیهان" غزته سی نین 27 آوریل 1974 – نجی بوراخیلیشیندا دئییلیر: حال حاضیردا اؤلکه ده جمعی 11774 حکیم واردیر، بونلاردان دا 1489 نفری دیش حکیمی دیر. اگر نظرده آلساق کی ، 10285 نفر حکیم لردن و یا خود 8/46% - ای و 1489 دیش حکیم لریندن 57% - ای تهراندا یاشاییر و ایشله ییر ، آیدین اولور کی، تهران مستثنا اولماقلا، 15- مین آداما بیر حکیم و هر 22- مین نفره بیر دیش حکیمی دوشور".
داها بیر جدّی سوسیال – اقتصادی مسئله گونده لیک طلبات مال لاری نین قیمت لری نین دائمی آرتماسی و اهالی –نین حقیقی گلیری ایله حیات خرجلری آراسیندا کی اوچوروم ایدی.

ایران سوسیال تدقیقاتلار انستیتوتونون تدقیقاتلارینا گؤره ، اورتا حسابلا 4-5 نفردن عبارت اولان تهران عائله –لری نین 73% - نین آیلیق گلیری 10 – مین ریال دان آز ایدی. ایران مرکزی بانکاسی نین آپاردیغی حسابلامالارا گؤره 4-5 نفردن عبارت اولان بیر عائله نین حیات مینیمونو 16-22 مین ریال تشکیل ائدیردی.
شهرلرده ایشله ین بوتون اهالی نین 76% - نی اختصاص سیز فهله قوّه سی تشکیل ائدیردی. بو فعله لرین اورتا گونده لیک مواجبی ایش وزارتخاناسی طرفیندن 175 ریال معیّن ائدیلمیشدیر. یاشایش خرجلری حاققیندا تصوّر الده ائتمک اوچون قید ائتمک لازیمدیر کی ، بیر کیلو قؤیون اتی نین قیمتی 250 ریال ، بیر کیلو پنیر 300 ریال بیر کیلو دویو 140 ریال، بیر کیلو چؤره ین قیمتی ایسه 55 ریال ایدی. منزل کرایه سی نین آرتماسی( اکثر حال لاردا بو حتّا تکجه بیر اطاق اوچون معاشین یاریسینی تشکیل ائدیردی) و یاشایش خرجلری نین آرتماسی ایله یاناشی ، یوخاریدا قید ائتدیمیز کیمی، شهر اهالی سینین یاریدان چوخونو تشکیل ائده ن محض بئله غیر متخصص فعله لرین وضعیتی نی ، تصوّره گتیرمک مومکون اولمایان بیر درجه ده کاسیب لیغا دوچار ائتمیشدیر.

اقتصادی تضییق آلتیندا اذیّت چکن تکجه اختصاص سیز فعله لر دئیلدیر. بازارلاردا کیچیک تاجرلر و صنعتکارلاردا اذیّت چکیردیلر. چونگو ایراندا 1955 – نجی ایلدن حیاتا کئچیریله ن "آچیق قاپی سیاستی" خارجی، خصوصیله غرب اؤلکه لری نین مال لارینین اؤلکه یه گتیریلمه سینی و کاپیتال قؤیولوشونو مومکون ائدیردی.
بونوندا نتیجه سینده عمومی ادخالین 75% - ای یاشایش اوچون واجیب استهلاک مال لاری و فابریک محصول لاریندان عبارت ایدی. بونا قارشی دا بازار صنعتکارلاری و تاجرلری اؤزونو مدافعه یه قالخیردیلار. چونکو اونلار یئنی سوپر مارکت لرده اؤزلری اوچون رقیب گؤروب (بو سوپر مارکت لرده هر جوره استهلاک مال لاری ساتیلیردی) و خارجی محصول لارین غیر محدود اؤلچوده ادخال ائدیلمه سی نتیجه سینده ، آرتان اقتصادی تضییقه معروض قالدیقلارینی و موجودلوقلاری نین تهلکه آلتیندا اولدوغونو حسّ ائدیردیلر.

عنعنه وی ایران اقتصادی حیاتی نین مرکزی اولان بازارلاردا کی سایسیز- حسابسیز اعتراض حرکاتینی بونونلا ایضاح اتمک اولاردی. اجنبی مال لارین اؤلکه یه ادخالی نین یئرلی محصول لاری نین انکشافینا مانع چیلیک تؤره تدیینی باشا دوشن طبقه لرین نماینده لری ده شاها قارشی جبهه یه داخیل ایدیلر.

ناراضیلارسیراسیندا ایران اورتا طبقه سی نین بؤیوک بیر حصصه سی ده داخیل ایدی. بئله شهر اهالیسی نفت استحصالی سایه سینده اؤزلری نین مادّی وضعیتی نین یاخشی لاشدیرماسینا عبث یئره اومید ائدیردی. بونلارا مثال اولاراق خیردا قوللوقچولاری، اختصاصلی فهله لری و تاکسی سوروچوله رینی گؤسترمک اولار. یوکسک انفلاسیون اونلارین دا وضعیتی نی تهلکه آلتینا آلمیشدیر.

ضیالیلارین دا مقاومتی آرتمیشدیر. عنعنه وی اولاراق ضیالیلار، خصوصیله دانشگاه طلبه لری ، ایراندا اهالی نین ائله حصصه سی ایدی کی ، اونلار حکومتین نقصانلارینی و فتنه – فسادلارینی آچیق گؤسته ریردیلر. مثال اوچون اونلار 1953 - نجو ایل کودتاسیندا و 1963 – نجو ایل "آغ انقلاب" – دان سونرا اولدوغو کیمی هر شئیدن اوّل سیاسی دموکراسی و اقتصادی – اجتماعی عدالت طلب ائدیردیلر.

یوخاریدا قید ائدییمز کیمی ، دین خادملری شاها قارشی مخالفتده حلّ ائدیجی رول اویناییردیلار. بونون سببی بیرینجیسی اوندا ایدی کی ، اسلامین ایکی بؤیوک جریانیندان بیری ورسمی دولت دینی اولان "شیعه لیک" ایران جمعیّتینده چوخ بؤیوک رول اویناییردی. ایکینجیسی ایسه ، 25 – ایل حکم سوره ن سیاسی دیکتاتورلوق شرایطینده مسجد لر یگانه قانونی یئر ایدی و بورادا رسمی تبلیغاتدان فرق لنن فیکیر سؤیله مک امکانی وار ایدی . مسجد لر بوتون مخالفت قؤّه لرین ییغینجاق و تبلیغات ساحه سینه چئوریلمیشدیر.

دین حرکاتی محکم قورولوشلو بیر تشکیلات دئیلدی ، آنجاق مسجدلر چوخ یاخشی علاقه امکانلارینا مالیک ایدی. دین خادملری نین (عمّامه لی و عمّامه سیزلرین) مقصدی شریعتین قانونلاری اساسیندا تئوکراتی دولت سیستمی نین برپا ائدیلمه سی ایدی. دینی حرکاتین مشهور نماینده لری خمینی ، شریعتمداری و طالقانی ایدی. خمینی 1963 – نجو ایلده شاهین دوشمنی کیمی اؤلکه دن سورگون ائدیلمیشدی و ایرانا قاییتمادان اوّل عراقدا و سونرالارایسه پاریسده یاشاییب وخارجدن شاها قارشی تبلیغات آپاریردی. دولت فورماسی مسئله سینده خمینی بیر معنالی اولاراق اسلام جمهوروسو و "ولایت فقیه" (اوخو: ملّت قؤیون سوروسو و من اونلارا چوبان) سیستمی نین طرفداری ایدی.

اوپوزیسیون قوّه لری آرادان گؤتورمک و اؤز توتالیتر حاکمیتی نی قؤروماق اوچون شاه لا&#